Hoe je uit je eigen tunnelvisie ontsnapt

Een tunnelvisie ontwikkelen, dat kan iedereen overkomen. Maar hoe kom je er weer uit?

Jarenlang heb ik gedacht dat de ene kant van onze langwerpige woonkamer voorbestemd was als zithoek en de andere als eethoek. Eventueel zou je de zithoek en eethoek ook kunnen wisselen, maar dat vond ik vanwege de ligging van de keuken niet handig.

Deze indeling had wel als nadeel dat we de open haard nooit gebruikten, omdat deze pal naast de eettafel ingebouwd is. En een haard laat zich niet zo gemakkelijk verplaatsen...

Een half jaar geleden werd er ruimte gemaakt in mijn hoofd. Omdat we veel gasten kregen, gingen we schuiven met de meubels. En ineens zag ik dat mijn gedachten over de zithoek en de eethoek een typisch geval van of-of-denken vormen.

Want de woonkamer bood best ruimte voor twéé zithoeken. Nu hebben we een kleine zithoek bij de  haard, een tweede zithoek aan de andere kant van de woonkamer en een eettafel daar tussenin.

Gevaarlijk gedrag aan de top

Wat in mijn woonkamer zich in miniatuurvorm afspeelde, gebeurt elders in het groot: de ontwikkeling van een tunnelvisie. Zo weten we nu dat de ramp met de kerncentrale Fukushima in Japan (bijna 16.000 doden) niet alleen het gevolg is van de tsunami, maar ook van menselijk falen. Hoewel de toezichthouders en elektriciteitsbedrijf Tepco talrijke mogelijkheden hadden om in te grijpen, stelden zij besluiten met opzet uit of namen zij alleen beslissingen die henzelf goed uitkwamen.

Of neem grote financiële instellingen, die onverantwoorde risico’s hebben genomen met het geld van spaarders of beleggers. Afgelopen weekeinde werd bekend dat De Nederlandsche Bank enkele psychologen in dienst heeft genomen om gevaarlijk gedrag van de top voortaan eerder in beeld te krijgen.

Een derde voorbeeld zijn de verkeerde diagnoses van artsen. De gemiddelde huisarts neemt slechts achttien seconden (!) de tijd om te beslissen wat  de patiënt mankeert, zou uit Amerikaans onderzoek blijken. Daarna schakelt de dokter in gedachten al over naar behandelingsmogelijkheden. Dat gaat vaak goed, maar levert helaas ook regelmatig medische missers op.

Stel doordringende vragen

Het nare is dat iedereen last kan krijgen van te beperkt denken. Onze gedachten glijden nu eenmaal gretig in uitgesleten banen in onze hersenen. We volgen allemaal het liefst het routinespoor, omdat dit het gemakkelijkst is. Tegelijkertijd hebben we allemaal de opdracht om er alert op te blijven. Dat kan door regelmatig dingen te ondernemen waardoor je uit je comfortzone stapt. Of door jezelf met iets onverwachts te verrassen.

Volgens de Amerikaanse veiligheidsdeskundige Steve Harden kan een patiënt zijn arts uit een eventuele tunnelvisie lokken door enkele doordringende vragen te stellen. Bijvoorbeeld door te vragen wat de ergste diagnose kan zijn die de arts op basis van de klachten kan trekken. Wat zou hij doen als het om hemzelf of zijn eigen kind gaat?

Dit soort vragen zet de arts even aan het denken. Het antwoord dwingt hem weer even breed naar de klachten te kijken.

Dat kun je ook zelf doen. Stel jezelf regelmatig vragen (of bevraag een ander). Waarom doe ik dit ook al weer? Is dit echt het belangrijkste of kan ik het ook op een andere manier zien?

Moet ik kiezen tussen de eethoek of de zithoek of zijn er nog meer mogelijkheden?

Gratis minicursus: ga ideeën vangen

Je eigen alertheid en vindingrijkheid kun je prima trainen. Bijvoorbeeld door ideeën te vangen in je vakantie. Geef je op voor deze gratis  minicursus Ideeën Vangen. Vijf dagen lang ontvang je zomerse opdrachtjes in je mailbox. Eenvoudig, leuk en ontspannend.

Lees ook het volgende artikel

Sigrid van Iersel is als schrijver en journalist gespecialiseerd in creatief denken en storytelling. Zij helpt bij het verzinnen van meer en betere ideeën en laat in verhalen voelen waarom ze belangrijk zijn. Gemakkelijk op de hoogte blijven van deze artikelen? Vul dan hier je e-mailadres in en ontvang automatisch een mail bij de publicatie van ieder nieuw artikel.

De mooiste ideeën vang je ergens anders

Domestic Services, wat zou dat nou zijn? Tilburger Ton Wilthagen liep in Leuven tegen een winkel aan met dit opschrift en volgde zijn nieuwsgierigheid.  

De winkel bleek dienstencheques te verkopen: waardebonnen waarmee huishoudens de hulp van 'poetsvrouwen' kunnen inkopen.

De klant betaalt slechts 7,50 euro per uur, terwijl de schoonmaakster een vast contract heeft bij het bemiddelingsbureau. Geen zwartwerk meer, een fatsoenlijke beloning voor de huishoudelijke hulp en goedkope dienstverlening voor particulieren: drie vliegen in één klap.

Ton Wilthagen is hoogleraar arbeidsmarkt aan de Universiteit van Tilburg. Hij houdt zich onder meer bezig met de vraag hoe het gat gedicht kan worden tussen de vraag naar arbeid (zoals huishoudelijke hulp) en het aanbod van werknemers met een lage opleiding en/of een arbeidshandicap.

De dienstencheque is in zijn ogen een geweldige vondst om de gapende kloof tussen vraag en aanbod te dichten. Precies wat hij al een poos zocht, want er zijn nieuwe manieren nodig om werkgelegenheid te creëren waar de hele samenleving baat bij heeft.

Sindsdien draagt hij de dienstencheque uit als een veelbelovend voorbeeld, dat in Nederland ook toegepast kan worden. Het kwam ook aan de orde aan dit interview dat ik onlangs met hem hield over 'werkgeven naar vermogen'.

Op een onbekende plek stel je jezelf meer open

Was het toeval dat Wilthagen juist in Leuven op dit idee stuitte? Niet helemaal, want hij is ook als hoogleraar actief op de universiteit van deze Belgische stad. Maar er is nog een reden: hij houdt zijn oren en ogen goed open. Overal kun je immers op ideeën stuiten, die je in je eigen werk kunt toepassen.

Toch zijn we juist op een onbekende plek alerter dan anders. De omgeving is nieuw, dus je kunt nog niet op routine je weg vinden. Je stelt je meer open, waardoor je meer ziet, hoort, proeft en ruikt. Al die zintuiglijke informatie prikkelt je brein. Geen wonder dat je in een vreemde omgeving gemakkelijk allerlei nieuwe ideeën opdoet.

Als je binnenkort op reis gaat, maak daar dan gebruik van. Zet je zintuigen op scherp. Stel je open voor nieuwe invallen. En kom met een rijke oogst naar huis.

Excelleren met ideeën

Meer en bétere ideeën vinden om successen te boeken in je werk? Dan is het programma Excelleren met Ideeën iets voor jou. Lees hier meer over dit gloednieuwe programma, waarmee je je inspiratiebronnen ten volle leert gebruiken, je grenzen verlegt en je ontvankelijkheid voor ideeën vergroot.

Sigrid van Iersel is als schrijver en journalist gespecialiseerd in creatief denken en storytelling. Zij helpt bij het verzinnen van meer en betere ideeën en laat in verhalen voelen waarom ze belangrijk zijn. Gemakkelijk op de hoogte blijven van deze artikelen? Vul dan hier je e-mailadres in en ontvang automatisch een mail bij de publicatie van ieder nieuw artikel.

Hoe je je zintuigen prikkelt voor betere ideeën

Een nieuwe omgeving vol prikkels brengt onze ideeënstroom op gang.

Kleur, geur, muziek en beelden leveren ons waardevolle prikkels om op nieuwe ideeën te komen. Ze hebben namelijk een hotline met ons emotionele brein en brengen ons zo op andere gedachtesporen.


De voormalige Apple-CEO Steve Jobs stond erom bekend dat hij vaak persoonlijk de ontwerpafdeling binnenliep om de ontwikkeling van de nieuwste producten direct te volgen. Hij betastte met zijn vingers de nieuwe modellen en bekeek ze van alle kanten. Wat de mooiste ontwerptekeningen hem niet lieten zien, lukte op deze manier wel: ideeën krijgen hoe het eindproduct er uiteindelijk uit moest komen te zien.

Prikkels die we via onze oren, ogen, neus, mond of huid tot ons nemen, zijn belangrijke grondstoffen voor ideeën. Het zijn informatiestukjes, die een rechtstreekse toegang hebben tot ons emotionele brein. Dat is een onbewust proces dat al aan het werk is voordat we ons realiseren wat we van plan zijn te zeggen of te doen. Dat betekent dat het idee er vaak eerst is; de rationele motivatie ervan komt pas later.

Als je je zintuigen (en daarmee je onbewuste) met nieuwe prikkels voedt, kun je gemakkelijker uit je bestaande denkpatronen komen. Dat levert je een ander gevoel op en vervolgens ook nieuwe ideeën.

Het Futurecenter LEF van Rijkswaterstaat, waar medewerkers bijeenkomen om nieuwe concepten te bedenken, maakt daar doelbewust gebruik van. Zo kan het Futurecenter variëren met sferen, kleuren, licht, beelden, geluid en geur en daarmee de deelnemers in een totaal andere omgeving brengen dan hun alledaagse kantoor. Dat schept ruimte voor nieuwe denkpatronen.

De mogelijkheden van een Futurecenter zijn in je gewone werkomgeving vaak niet beschikbaar. Toch kun je op je eigen manier wel je zintuigen prikkelen voor andere en betere ideeën.

1. Snuif rond

Door doelbewust bepaalde geuren te gebruiken kun je als ideeënbedenker in een andere stemming komen. Ons reukvermogen heeft namelijk een directe lijn met het emotionele centrum in onze hersenen. Geuren zijn instinctief en worden nooit weggefilterd. We weten van veel gebeurtenissen of dingen nog hoe ze roken en kunnen de bijbehorende emotie oproepen, zoals de aftershave van je vader of de geur van natte jassen in de gangen van de school.

• Experimenteer met diverse geuren om op ideeën te komen, zoals lavendelolie of of etensluchtjes. 
• Ga naar buiten en snuif doelbewust de lucht op tijdens een vroege ochtendwandeling. 
• Sta stil bij het gevoel dat de geur bij je oproept en leg een verband met het thema waar je aan werkt.
• Gebruik een vaste geur om te starten met je (creatieve) werk, zodat je je dieper liggende brein het signaal geeft dat je aan de slag gaat. Denk aan de geur van koffie, geurkaarsen, wierook of een ander luchtje. Schrijfster Renate Dorrestein schreef één van haar boeken in dezelfde oude ongewassen trui. Als ze de trui rook, zat ze weer in haar verhaal.

2. Beat it

Geluid creëert emoties. We reageren op ritme en rijm, melodie en toon. We worden er melancholisch van of opgewekt.

• Probeer diverse soorten muziek uit om een andere stemming te creëren en daardoor ook je ideeënstroom in een nieuwe bedding te laten lopen: activerend en stimulerend of juist kalmerend en ontspannend. Van ritmische muziek krijg je bijvoorbeeld een snellere hartslag. Dat stimuleert je hersenen om de omgeving te onderzoeken en zo te achterhalen waar de opwinding vandaan komt.
• Geef je idee een klank. Welk geluid hoort erbij?
• Bedenk een nieuwe woord voor je idee. Als je idee moeilijk te bevatten is, kan een zelfbedacht woord je helpen om het verder vorm te geven.

3. Speel een film af in je hoofd

Beelden zorgen ervoor dat je een idee in je hoofd concreet maakt en ook gemakkelijker gaat uitvoeren.

• Sluit je ogen, praat in jezelf en stel je voor hoe jouw idee tot leven komt. Het helpt je om je idee in je hoofd levensecht  te maken.
• Haal het beeld heel helder voor ogen en maak er zo mogelijk een filmpje van, dat je voor je ogen afspeelt. Wat doe je straks anders? Wat gaat je in je werk helpen? Wie kun je erbij betrekken?
• Een andere manier is om een visuele vertaling te maken van je beeld, bijvoorbeeld in de vorm van een moodboard of mindmap. 
• Of gebruik andere beelden: als het een foto is of een toneelstuk, hoe ziet het er dan uit?

4. Luister met kleuren

Net als klank en geur zorgen kleuren voor bepaalde automatische reacties in je brein. Ze activeren gedachten, herinneringen en bepaald gedrag. De kleur rood is bijvoorbeeld stimulerend en maakt je alert.
Kunstenaar Wassily Kandinsky 'luisterde' naar kleuren om tot zijn schilderijen te komen. Picasso dompelde zijn geest onder in een bepaalde kleur. Als hij volledig opgeladen was, ging hij wat anders doen. Achter zijn schildersezel stroomden de vormen en kleuren er vervolgens vanzelf uit.

5. Maak het handtastelijk

Maak er een model of een dummy van. Hiermee geef je je idee handen en voeten. In plaats van tekeningen of papieren te bestuderen kunt je het voelen, omdraaien en van alle kanten bekijken. Je kunt ermee spelen. Daardoor ontstaan nieuwe ideeën, die een idee zelfs een compleet andere draai kunnen geven.

"When you see the most dramatic shift is when you transition from an abstract idea to a slightly more material conversation. But when you made a 3D model, however crude, you bring form to a nebulous idea, and everything changes - the entire process shifts. It galvanises and brings focus from a broad group of people. It’s a remarkable process."

- Jonathan Ive, hoofd van het designteam van Apple

Hoe prikkel jij je zintuigen om op andere gedachten te komen? Wat werkt bij jou om je ideeënstroom te vergroten? Deel het in de reacties. Bedankt alvast!

Bronnen:

• Breingestuurd innoveren bij Rijkswaterstaat
• Steve Jobs, de biografie - Walter Isaacson, Spectrum (2011)
• Sir Jonathan Ive, the iMan Cometh

Verder lezen:

• Checklist voor de zintuiglijke aanpak
• Voeg een geluid toe aan je idee

Leer lenig denken

Ideeën nodig om je creatieve denkvermogen op te rekken? In het boek Lenig denken, technieken voor creatieve denkkracht lees je een groot aantal ideeën en oefeningen, die je op je werk en in je privéleven van pas komen. Bestel het boek direct bij Managementboek.

Over Sigrid

Sigrid van Iersel is als schrijver en journalist gespecialiseerd in creatief denken en storytelling. Zij helpt bij het verzinnen van meer en betere ideeën en laat in verhalen voelen waarom ze belangrijk zijn. Meer weten? Kijk dan op www.verhaallijnen.nl.

Zeven onmogelijke vragen aan Ward van Os

Ward van Os is creativiteitscoach. Inspiratie is de grootste driver in alles wat hij doet. "Ik kan genieten van de dingen die mensen verzinnen in hun zoektocht naar creatieve oplossingen."

Zeven onmogelijke vragen (11)

Vraag een creatieve persoon nooit waar zijn ideeën precies vandaan komen, want daar is 'onmogelijk antwoord op te geven'. Toch ga ik die uitdaging aan. In deze serie leg ik zeven vragen voor aan kunstenaars, ontwerpers, ideeënmakers en andere 'creatieven' over hun creativiteit en inspiratiebronnen. In deze elfde aflevering is het woord aan Ward van Os.

Ward startte zijn loopbaan in het jongerenwerk en koos in 1998 voor een carrière bij Amnesty International in Vlaanderen. Eerst als jongerenwerker, later als campagne- en bewegingsverantwoordelijke. Nu staat hij er aan het hoofd van de afdeling fondsenwerving. Als bijbaan startte hij zijn bureau Mindblow. Hij geeft hij trainingen en workshops met als sleutelwoorden: creativiteit, mindmappen, brainstormen, out of the box denken, vertellen, inspireren, faciliteren, presenteren, prezi, pecha-kucha, sociale netwerkcommunicatie, netiquette en nog veel meer.


1. Wat betekent creativiteit voor jou?
Ik heb lang gedacht helemaal niet creatief te zijn. Ik kan niet tekenen, boetseren is niks voor mij en handwerken... daar heb ik het geduld niet voor. Maar ik hou van creativiteit. Ik heb namelijk een zwak voor ideeëncreativiteit en kan genieten van de dingen die mensen verzinnen in hun zoektocht naar creatieve oplossingen. Creativiteit zit voor mij dus in een briljante versie voor een alledaags gebruiksvoorwerp, een sublieme commercial en heel vaak ook in ‘design’. Creativiteit zit niet enkel in het ontwerp, maar ook de materiaalkeuze, de visuele uitwerking... dingen die bedacht zijn door te denken met een bochtje :-)

2. Hoe doe je inspiratie op?
Ik ben wat men noemt een ‘rechterhelftdenker’ en dus haal ik inspiratie uit de dingen om me heen, hoe meer prikkels hoe beter. Een kamer met vele dingen aan de muur, een stapel ‘Boomerang’ kaartjes, vakantiekiekjes, tijdschriften, muziek op de radio... Voelen, proeven, ruiken en dromen... vooral dromen.

3. Heb je routines of rituelen om ideeën op te doen of om je werk uit te voeren?
Om te brainstormen gebruik ik vaak post-its-notes of mindmaps. En ook inspiratie uit de omgeving. Voor de rest probeer ik om juist niet in routine te vervallen. Het menselijk brein is namelijk een hele goeie patroonmaker, maar bij creatief denken willen we die patronen juist doorbreken. En dat doe je het beste door letterlijk nieuwe paden te bewandelen. Het is een beetje als mijn kookkunsten. Ik kan namelijk geen twee keer hetzelfde gerecht maken en mijn kookboeken staan er voornamelijk ter inspiratie.

4. Wat is je meest favoriete werk dat je ooit gemaakt hebt?
Als trainer haal ik steeds veel energie uit mijn werk als de vonk overslaat en men aan de slag gaat met creativiteit. Zo begeleidde ik op vraag van een klant een aantal medewerkers die een workshop in elkaar moesten steken, gebaseerd op de principes van Pecha Kucha (www.pecha-kucha.org). Ze hadden hier geen ervaring in maar het resultaat was excellent.

5. Wil je iets met je creatieve werk tot uitdrukking brengen?
Oei, da’s een moeilijke vraag. Ik wil mensen inspireren. Inspireren om ‘out-of-the-box’ te denken. Te denken met een bochtje, te genieten van de creatieve dingen die er al zijn, en die te zien. En ik, ik wil genieten.

6. Welke creatieve droom wil je nog eens tot uitvoering brengen?
Ik zou het heel erg fijn vinden als het resultaat van een brainstormsessie een product zou zijn dat bijvoorbeeld in ieders huiskamer te vinden is. Iets groots of iets kleins, waarvan ik weet wanneer en hoe het idee ontstaan is.

7. Wat is het beste advies dat je ooit gekregen hebt over creativiteit?
De ‘broebelfase’. Ik ben een grote fan van het boek Creativiteit. Hoe? Zo! van Igor Byttebier. Hij beschrijft het creatief proces in drie fasen: één: de startfase, die gaat over ‘het vraagstuk’, twee: divergeren, zoveel mogelijk creatieve antwoorden verzamelen, en drie: convergeren, een oplossing selecteren. Maar soms moet je er een nachtje over kunnen slapen, de ideeën even laten rusten, het even in je hooft laten ‘broebelen’. Ik weet niet meer wie me die tip gaf, maar sindsdien gebruik ik hem en geef ik hem door. ‘De broebelfase’, alsjeblieft.

Meer informatie:
Website: www.mindblow.be
LinkedIn: Ward van Os
Twitter: @_mindblow en @wardvanos
Telefoon: + 32 486 15 44 89

Eerdere afleveringen in deze serie:

1. Jan Willem van Swigchem 
2. Alieke van der Wijk 
3. Marleen Smit 
4. Frank de Wit
5. Marian Filarski 
6. Anja de Crom
7. Yoeke Nagel 
8. Joris van Ooijen 
9. Marcel van Driel 
10. Marieke van Dam

De pratende bloemen van Pascal - over het opschorten van oordelen

Het convent langs het strand, waar onze trainingen plaatsvonden.

Een van de gedenkwaardigste gebeurtenissen op de CREA Conference in de Italiaanse badplaats Sestri Levante was onze ontmoeting met Pascal en zijn wonderbaarlijke verhalen. Hij bracht ons in grote verwarring, maar bood met zijn eigenzinnige gedrag ook een onverwacht inzicht.

Samen met een internationaal gezelschap van trainers en innovators volgde ik de afgelopen dagen het programma over Creative Problem Solving, een stappenplan om creatief te denken. We waren al een half dagdeel bezig met deze training, toen Pascal zich bij ons voegde als deelnemer. Hij vertelde dat hij tijdens zijn treinreis opgehouden was bij de grens, zodat hij veel te laat op de conferentie arriveerde. Kan gebeuren, dachten we nog.

Bij de volgende bijeenkomst was iedereen op tijd aanwezig, behalve Pascal. Onze trainers hadden met de groep afgesproken dat iedere laatkomer een zeer overdreven verhaal moest vertellen over de reden van de late komst. Pascal aarzelde even toen hij dat hoorde en vertelde vervolgens een fabelachtig verhaal over een visioen op het strand, dat hij geprobeerd had in foto's vast te leggen. We moesten lachen om zijn verhaal, maar met zijn opmerking "I can show you the pictures!" bracht hij ons toch even in verwarring.

De volgende dag was Pascal weer te laat. De ergernis in de groep groeide. Eén keer te laat komen viel nog te billijken, maar twee keer is ronduit irritant. Wederom vertelde Pascal een merkwaardig verhaal, dit keer over een steen die hem aangesproken had. Tot onze stomme verbazing toonde hij in zijn hand de betreffende steen, waarmee hij in contact gekomen zou zijn. Was Pascal een wonderbaarlijke toneelspeler? Of iemand die overdreven veel aandacht nodig had?

Zoals inmiddels te verwachten viel, was Pascal op de derde bijeenkomst opnieuw te laat. Hij brak met opzet de regels! Hij had ditmaal enkele margrieten in zijn hand. Hij vertelde hoe de bloemen hem onderweg aangesproken hadden om geplukt te worden. Hij gaf ze aan onze drie trainers, die ze glimlachend in ontvangst namen.

Bij de afscheidsceremonie dankte Pascal ons voor het geduld dat we met hem hadden gehad, want hij wist ook wel dat hij zich op een onalledaagse manier gedroeg. Met zijn verhalen wilde hij voor kleine sprankelende vonkjes zorgen, legde hij uit. Dat kon onze groep toch waarderen. Blijf alsjeblieft met stenen en bloemen praten, wensten enkele deelnemers hem toe.

Ik realiseerde me gaandeweg dat Pascal precies liet zien waarvoor we allemaal bij CREA waren: leren om ons oordeel uit te stellen, bewust regels te doorbreken en ons open te stellen voor onverwachte vonkjes. Dankjewel Pascal.


Verder lezen:

• De negen sprankelende lessen van Pippi