De pratende bloemen van Pascal - over het opschorten van oordelen

Het convent langs het strand, waar onze trainingen plaatsvonden.

Een van de gedenkwaardigste gebeurtenissen op de CREA Conference in de Italiaanse badplaats Sestri Levante was onze ontmoeting met Pascal en zijn wonderbaarlijke verhalen. Hij bracht ons in grote verwarring, maar bood met zijn eigenzinnige gedrag ook een onverwacht inzicht.

Samen met een internationaal gezelschap van trainers en innovators volgde ik de afgelopen dagen het programma over Creative Problem Solving, een stappenplan om creatief te denken. We waren al een half dagdeel bezig met deze training, toen Pascal zich bij ons voegde als deelnemer. Hij vertelde dat hij tijdens zijn treinreis opgehouden was bij de grens, zodat hij veel te laat op de conferentie arriveerde. Kan gebeuren, dachten we nog.

Bij de volgende bijeenkomst was iedereen op tijd aanwezig, behalve Pascal. Onze trainers hadden met de groep afgesproken dat iedere laatkomer een zeer overdreven verhaal moest vertellen over de reden van de late komst. Pascal aarzelde even toen hij dat hoorde en vertelde vervolgens een fabelachtig verhaal over een visioen op het strand, dat hij geprobeerd had in foto's vast te leggen. We moesten lachen om zijn verhaal, maar met zijn opmerking "I can show you the pictures!" bracht hij ons toch even in verwarring.

De volgende dag was Pascal weer te laat. De ergernis in de groep groeide. Eén keer te laat komen viel nog te billijken, maar twee keer is ronduit irritant. Wederom vertelde Pascal een merkwaardig verhaal, dit keer over een steen die hem aangesproken had. Tot onze stomme verbazing toonde hij in zijn hand de betreffende steen, waarmee hij in contact gekomen zou zijn. Was Pascal een wonderbaarlijke toneelspeler? Of iemand die overdreven veel aandacht nodig had?

Zoals inmiddels te verwachten viel, was Pascal op de derde bijeenkomst opnieuw te laat. Hij brak met opzet de regels! Hij had ditmaal enkele margrieten in zijn hand. Hij vertelde hoe de bloemen hem onderweg aangesproken hadden om geplukt te worden. Hij gaf ze aan onze drie trainers, die ze glimlachend in ontvangst namen.

Bij de afscheidsceremonie dankte Pascal ons voor het geduld dat we met hem hadden gehad, want hij wist ook wel dat hij zich op een onalledaagse manier gedroeg. Met zijn verhalen wilde hij voor kleine sprankelende vonkjes zorgen, legde hij uit. Dat kon onze groep toch waarderen. Blijf alsjeblieft met stenen en bloemen praten, wensten enkele deelnemers hem toe.

Ik realiseerde me gaandeweg dat Pascal precies liet zien waarvoor we allemaal bij CREA waren: leren om ons oordeel uit te stellen, bewust regels te doorbreken en ons open te stellen voor onverwachte vonkjes. Dankjewel Pascal.


Verder lezen:

• De negen sprankelende lessen van Pippi

Pluk je momenten

Er stonden kleurpotloden, stiften en potjes ecoline uitnodigend uitgestald op de lange tafel in Seats2meet, het vergader- en werkcentrum voor zelfstandige professionals in Utrecht. Daarnaast lagen kaarten in ansichtformaat klaar, die je aan de voorzijde kon voorzien van een eigen illustratie.

Teken jouw onlangs beleefde mooie moment, luidde de opdracht. Op die dag vond het slotfeest plaats van 7 days of Inspiration in Seats2meet, dus het lag voor de hand om een bijzonder moment uit deze week vast te leggen in een illustratie.

Een aantal mensen was al helemaal verdiept in zijn schilder- of tekenwerk, toen ik aan de tafel aanschoof. Mijn overbuurman wist meteen wat hij ging tekenen: een telefoon. Deze week had hij namelijk via een telefoontje te horen gekregen dat hij na bijna een jaar werkloosheid weer een baan had.

Met een stralend gezicht vertelde hij me hoe dat zo gekomen was. Hij had op LinkedIn een groep van vakgenoten opgericht, die ook zonder werk zaten. Samen waren ze gaan nadenken hoe ze zichzelf meer konden profileren, vooral door hun zichtbaarheid op sociale media te vergroten. Dat had hem niet alleen een baan opgeleverd, maar ook de ontdekking dat hij het eigenlijk heel leuk vond om anderen te helpen bij die profilering. Dus mocht het niets worden met de aangeboden baan, dan wilde hij zich in die richting verder ontwikkelen.

Laat mensen hun mooie moment tekenen en ze vertellen meteen het bijbehorende verhaal. Dat is ook de ervaring van Janne Willems, de bedenkster van de kaarten. Ze is op zoek naar kleine momenten die je doen glimlachen. Een korte onverwachte ontmoeting, een helverlichte volle maan of mooie muziek. Deze mooie momenten vindt ze overal waar ze mensen tegenkomt, maar vooral in de trein. Ze vraagt mensen in de coupé of ze de afgelopen dagen een mooi moment hebben en of ze dat voor haar willen tekenen. Dat levert meestal een positieve reactie op. Zo was er een meneer die er aanvankelijk niets voor voelde, maar toch besloot een tekening te maken. Janne ontving niet alleen een ontroerende kaart, maar voerde ook een boeiend gesprek. “Daar word ik zelf vrolijk van”, zegt ze.

Janne kwam op dit idee omdat ze sinds een aantal jaren zelf haar eigen mooie momenten verzamelt. Elke dag zijn er wel voorvallen die het beleven, verbeelden en bewaren waard zijn. Door haar verzameling raakte ze nieuwsgierig naar de mooie momenten van anderen. Ook ontdekte ze de kracht van het verzamelen van deze momenten. Daarom scant ze de mooiste kaarten in om te publiceren op haar website Pluk je momenten.

Op de slotbijeenkomst van 7 Days of Inspiration hing Janne alle mooie momenten op één van de ramen. En daar tekende Elma weer een mooie tekening over: de illustratie boven aan dit stukje.

De mooie momenten van Janne zijn inmiddels uitgegroeid tot een kleurrijke en inspirerende verzameling. Je kunt Janne helpen door op een A6-correspondentiekaart je eigen mooie moment te tekenen. Haar tips:

• Alles is goed: Lelijk of heel mooi, kleine en grote momenten, raar en niet raar, getekend, geknipt, geplakt, een bewerkte foto, geverfd, geschreven of iets anders.
• Maak je momenten zo specifiek mogelijk. In plaats van dat je zegt dat een bepaald concert super was, kun je het hebben over dat ene nummer waarbij je kippenvel kreeg.
• Stuur het resultaat op naar Pluk je momenten, Melis Stokestraat 13
  3702 BK Zeist of per e-mail: verzameling@plukjemomenten.nl

Uitvaartverhalen

Een uitvaart is een van de moeilijkste onderwerpen om over te communiceren. Hoewel er inmiddels wel enkele tijdschriften zijn die open over de dood publiceren, is zeker een blad over je eigen levenseinde erg confronterend. Toch kan het onderwerp wel degelijk interesse wekken. Dat laat het magazine Eindeloos zien, dat de ondertitel 'hét magazine met uitvaartideeën van Monuta' draagt.

Dit relatiemagazine laat namelijk zien dat het wel degelijk kan, op een positieve, open en toch respectvolle manier communiceren over uitvaarten. De redactie laat allerlei mensen aan het woord met zeer persoonlijke ideeën over hun uitvaart. De 12-jarige scholier en voetballer Amy wil dat haar urn begraven wordt onder de middenstip in het PSV-stadion. Kristel koos voor een groene uitvaart met biologisch brood bij de koffietafel, een duurzame kist van Staatsbosbeheer en veldboeketten. De uitvaart van Eric vindt plaats rond het biljart in het café, dat voor één keer besloten zal zijn. En de kist van Martin komt bij de vloedlijn op het strand, omringd door vuurkorven.

Het zijn stuk voor stuk inspirerende voorbeelden van mensen van vlees en bloed. Deze verhalen weten eindelijk invulling te geven aan de veelgehoorde kreet dat 'alles mogelijk is' op een uitvaart, maar die zelden concreet gemaakt wordt.

Deze ideeëngids maakt bovendien duidelijk dat uitvaarten volledig 'gepersonaliseerd' kunnen worden, net als alle andere onderdelen van ons leven. Dus bevat het magazine ook een test om uit te vinden wat je eigen 'uitvaartstijl' is en spoort het blad aan om je verbeelding de vrije loop te laten. De lifestyle-trucendoos openen voor de dood, je moet maar durven. Als inzending in de categorie Externe media had dit blad bij de Grand Prix Bedrijfsmedia van afgelopen donderdag vast hoge ogen gegooid.

Verbeeldingskracht

Het VPRO-programma Het Uur van de Wolf zond deze week nogmaals het prachtige portret uit 2003 uit van de schrijfster Hella Haasse.

Bijna 90 is ze, de Grand Old Lady van de Nederlandse literatuur. In het televisieportret 'Het vierde leven' is ze nog immer stijlvol, al gaat ze inmiddels met een liftstoeltje naar boven. En als ze begint te vertellen, stralen haar ogen als die van een jonge vrouw.

Met oude filmopnamen van de familie Haasse uit Indië en de opnames in het Amsterdamse appartement van de schrijfster kregen we een beeld dat we nog niet kenden van haar leven. Ook vertelde ze in sobere bewoordingen over haar persoonlijke leed dat we in haar romans nooit terug hebben kunnen lezen: haar jeugd in kindertehuizen, de eenzame oorlogsjaren in Nederland en de dood van haar eerste kind, veroorzaakt door het naoorlogse gebrek aan vaccins.

Het is wel wonderlijk dat Hella Haasse die eenzaamheid en dat verlies nooit als romanonderwerp verkozen heeft. Al deed ze het wel indirect. Niet voor niets identificeerde ze zich met Charles d' Orleans, de hoofdpersoon uit haar roman Woud der Verwachting. Charles zat twintig jaar opgesloten en ontpopte zich vervolgens van krijgsheer tot dichter. De verbeelding als reddingsmiddel.

Hella Haasse is altijd bezeten geweest van schrijven. Ze leefde minstens zoveel in haar verbeelding als in de werkelijkheid. Toch spijt het haar niet dat een groot deel van de werkelijkheid langs haar heen gegaan is. De wereld in haar eigen hoofd was minstens zo fascinerend. Het is in ieder geval een manier geweest om optimistisch te blijven en vol verwondering over alles.

Ook geen spijt heeft ze dat ze nooit andere liefdes heeft gekend dan Jan van Lelyveld, de man met wie ze in 2003 bijna zestig jaar getrouwd was. Als ze weduwe zou worden, verliest ze hem niet, zei ze in de uitzending. Wederom zet ze de verbeeldingskracht in. "Dat kan niet, want hij zit in mij. En ik zit in hem."

Tot slot las Hella Haasse het volgende fragment voor, afkomstig uit de roman Berichten van het Blauwe Huis. Alsof ze over haarzelf vertelde:

"Zij geloofde aan een samenhang van alle verschijnselen, zonder echter een hogere macht aansprakelijk te stellen voor wat haar overkwam, zonder van een goed persoonlijke bemoeienis met haar lot, troost of loon naar werken te verwachten. Zij was ervan overtuigd dat in de mens zelf de krachten ontstaan die men Goed en Kwaad noemt, en dat alleen door de ontwikkeling van het individuele bewustzijn de wil tot integriteit een menselijk gegeven wordt. Zij beschouwde zichzelf niet als een schepsel van een uitverkoren soort.

Wanneer zij zich de oneindige uitgestrektheid en complexiteit van het heelal trachtte voor te stellen, moest zij lachen om dergelijke pretenties. Ze behoren tot een genus dat zich bewust kan zijn van zijn eigen staat en beschikt over zintuigen, hersens, gevoel, vond zij al wonderlijk genoeg. Zij had de kracht en de glorie van een gedeelde liefde ervaren. Aan mede-aardebewoners vreesde zij alleen domheid en onverdraagzaamheid, en de blinde angst die, massaal tot uitdrukking gebracht, in vernietigend geweld natuurrampen overtreft. Zij hoopte dat haar een milde dood wachtte.”

De ontdekking van het ultieme boek

Harry Mulisch zal nooit mijn favoriete schrijver worden, maar is wel de schrijver van mijn favoriete Nederlandse boek. Dat bedacht ik mij ter gelegenheid van de verkiezing van het beste Nederlandse boek van NRC Handelsblad en NPS. Hoe zit dat?

Mulisch ken ik als de schrijver van de geniale overkill. Van de boeken propvol verwijzingen naar de Tweede Wereldoorlog, de klassieke oudheid, muziek, wetenschap en nog veel meer. Het boek Het Stenen Bruidsbed is bijvoorbeeld een mega-puzzel, die je eerst moet ontcijferen voordat je tot de diepere betekenis kunt doordringen. (In mijn middelbare schooltijd dacht ik zelfs dat een boek pas literair genoemd mocht worden als je er dit soort decodeer-exercities op los kon laten. Maar later heb ik gelukkig ontdekt dat die gedachte een groot misverstand is. )

In ieder geval heb ik het werk van Mulisch daarna lange tijd niet meer aangeraakt. Wat niet moeilijk was, want ieder openbaar optreden van deze auteur bevestigde meer en meer wat een enorme betweterige arrogante man dit is. Erudiet, maar hij weet het zelf helaas ook zo goed.

Ter gelegenheid van zijn 65e verjaardag had hij zijn Magnum Opus geschreven. In 65 hoofdstukken. Hoe hoog kan je grootheidswaan reiken, dacht ik toen nog. Het vormde voor mij in ieder geval geen aanmoediging om dit kloeke boek nu eens te gaan lezen.

Toen ik dat enkele jaren later uiteindelijk toch deed, ging ik echter snel door de knieën. Dit boek was niet alleen een ontzagwekkende aaneenrijging van wetenschap, geschiedenis, kunst, religie en hedendaagse geschiedenis, maar ook nog eens een geloofwaardig en uiterst leesbaar verhaal over mensen. Liefde, de diepe vriendschap tussen twee mannen, de verhouding tussen vader en zoon, alles zat er in. Drama, psychologie en spanning in een kunsthistorische setting, waar geen Dan Brown tegenop kan. Het voert je als lezer in een wervelende reis van het Haagse Statenplein - thuishaven van de über-regentenfamilie Donner - naar Cuba, Westerbork, Rome, Jeruzalem en ... de ruimte. Bovendien verwerkte Mulisch ook nog eens een actuele morele probleemstelling in zijn boek, namelijk de wijze waarop de mensheid omgaat met de wereld.

Al heb ik een veel grotere waardering voor de schrijfster Hella Haasse, die ik veel inspirerender vind en minstens zo erudiet. Het ultieme boek heeft zij echter niet geschreven. Het beste boek van de Nederlandse literatuur is zonder twijfel De Ontdekking van de Hemel.