Hoe je je zintuigen prikkelt voor betere ideeën

Een nieuwe omgeving vol prikkels brengt onze ideeënstroom op gang.

Kleur, geur, muziek en beelden leveren ons waardevolle prikkels om op nieuwe ideeën te komen. Ze hebben namelijk een hotline met ons emotionele brein en brengen ons zo op andere gedachtesporen.


De voormalige Apple-CEO Steve Jobs stond erom bekend dat hij vaak persoonlijk de ontwerpafdeling binnenliep om de ontwikkeling van de nieuwste producten direct te volgen. Hij betastte met zijn vingers de nieuwe modellen en bekeek ze van alle kanten. Wat de mooiste ontwerptekeningen hem niet lieten zien, lukte op deze manier wel: ideeën krijgen hoe het eindproduct er uiteindelijk uit moest komen te zien.

Prikkels die we via onze oren, ogen, neus, mond of huid tot ons nemen, zijn belangrijke grondstoffen voor ideeën. Het zijn informatiestukjes, die een rechtstreekse toegang hebben tot ons emotionele brein. Dat is een onbewust proces dat al aan het werk is voordat we ons realiseren wat we van plan zijn te zeggen of te doen. Dat betekent dat het idee er vaak eerst is; de rationele motivatie ervan komt pas later.

Als je je zintuigen (en daarmee je onbewuste) met nieuwe prikkels voedt, kun je gemakkelijker uit je bestaande denkpatronen komen. Dat levert je een ander gevoel op en vervolgens ook nieuwe ideeën.

Het Futurecenter LEF van Rijkswaterstaat, waar medewerkers bijeenkomen om nieuwe concepten te bedenken, maakt daar doelbewust gebruik van. Zo kan het Futurecenter variëren met sferen, kleuren, licht, beelden, geluid en geur en daarmee de deelnemers in een totaal andere omgeving brengen dan hun alledaagse kantoor. Dat schept ruimte voor nieuwe denkpatronen.

De mogelijkheden van een Futurecenter zijn in je gewone werkomgeving vaak niet beschikbaar. Toch kun je op je eigen manier wel je zintuigen prikkelen voor andere en betere ideeën.

1. Snuif rond

Door doelbewust bepaalde geuren te gebruiken kun je als ideeënbedenker in een andere stemming komen. Ons reukvermogen heeft namelijk een directe lijn met het emotionele centrum in onze hersenen. Geuren zijn instinctief en worden nooit weggefilterd. We weten van veel gebeurtenissen of dingen nog hoe ze roken en kunnen de bijbehorende emotie oproepen, zoals de aftershave van je vader of de geur van natte jassen in de gangen van de school.

• Experimenteer met diverse geuren om op ideeën te komen, zoals lavendelolie of of etensluchtjes. 
• Ga naar buiten en snuif doelbewust de lucht op tijdens een vroege ochtendwandeling. 
• Sta stil bij het gevoel dat de geur bij je oproept en leg een verband met het thema waar je aan werkt.
• Gebruik een vaste geur om te starten met je (creatieve) werk, zodat je je dieper liggende brein het signaal geeft dat je aan de slag gaat. Denk aan de geur van koffie, geurkaarsen, wierook of een ander luchtje. Schrijfster Renate Dorrestein schreef één van haar boeken in dezelfde oude ongewassen trui. Als ze de trui rook, zat ze weer in haar verhaal.

2. Beat it

Geluid creëert emoties. We reageren op ritme en rijm, melodie en toon. We worden er melancholisch van of opgewekt.

• Probeer diverse soorten muziek uit om een andere stemming te creëren en daardoor ook je ideeënstroom in een nieuwe bedding te laten lopen: activerend en stimulerend of juist kalmerend en ontspannend. Van ritmische muziek krijg je bijvoorbeeld een snellere hartslag. Dat stimuleert je hersenen om de omgeving te onderzoeken en zo te achterhalen waar de opwinding vandaan komt.
• Geef je idee een klank. Welk geluid hoort erbij?
• Bedenk een nieuwe woord voor je idee. Als je idee moeilijk te bevatten is, kan een zelfbedacht woord je helpen om het verder vorm te geven.

3. Speel een film af in je hoofd

Beelden zorgen ervoor dat je een idee in je hoofd concreet maakt en ook gemakkelijker gaat uitvoeren.

• Sluit je ogen, praat in jezelf en stel je voor hoe jouw idee tot leven komt. Het helpt je om je idee in je hoofd levensecht  te maken.
• Haal het beeld heel helder voor ogen en maak er zo mogelijk een filmpje van, dat je voor je ogen afspeelt. Wat doe je straks anders? Wat gaat je in je werk helpen? Wie kun je erbij betrekken?
• Een andere manier is om een visuele vertaling te maken van je beeld, bijvoorbeeld in de vorm van een moodboard of mindmap. 
• Of gebruik andere beelden: als het een foto is of een toneelstuk, hoe ziet het er dan uit?

4. Luister met kleuren

Net als klank en geur zorgen kleuren voor bepaalde automatische reacties in je brein. Ze activeren gedachten, herinneringen en bepaald gedrag. De kleur rood is bijvoorbeeld stimulerend en maakt je alert.
Kunstenaar Wassily Kandinsky 'luisterde' naar kleuren om tot zijn schilderijen te komen. Picasso dompelde zijn geest onder in een bepaalde kleur. Als hij volledig opgeladen was, ging hij wat anders doen. Achter zijn schildersezel stroomden de vormen en kleuren er vervolgens vanzelf uit.

5. Maak het handtastelijk

Maak er een model of een dummy van. Hiermee geef je je idee handen en voeten. In plaats van tekeningen of papieren te bestuderen kunt je het voelen, omdraaien en van alle kanten bekijken. Je kunt ermee spelen. Daardoor ontstaan nieuwe ideeën, die een idee zelfs een compleet andere draai kunnen geven.

"When you see the most dramatic shift is when you transition from an abstract idea to a slightly more material conversation. But when you made a 3D model, however crude, you bring form to a nebulous idea, and everything changes - the entire process shifts. It galvanises and brings focus from a broad group of people. It’s a remarkable process."

- Jonathan Ive, hoofd van het designteam van Apple

Hoe prikkel jij je zintuigen om op andere gedachten te komen? Wat werkt bij jou om je ideeënstroom te vergroten? Deel het in de reacties. Bedankt alvast!

Bronnen:

• Breingestuurd innoveren bij Rijkswaterstaat
• Steve Jobs, de biografie - Walter Isaacson, Spectrum (2011)
• Sir Jonathan Ive, the iMan Cometh

Verder lezen:

• Checklist voor de zintuiglijke aanpak
• Voeg een geluid toe aan je idee

Leer lenig denken

Ideeën nodig om je creatieve denkvermogen op te rekken? In het boek Lenig denken, technieken voor creatieve denkkracht lees je een groot aantal ideeën en oefeningen, die je op je werk en in je privéleven van pas komen. Bestel het boek direct bij Managementboek.

Over Sigrid

Sigrid van Iersel is als schrijver en journalist gespecialiseerd in creatief denken en storytelling. Zij helpt bij het verzinnen van meer en betere ideeën en laat in verhalen voelen waarom ze belangrijk zijn. Meer weten? Kijk dan op www.verhaallijnen.nl.

De CREA-wetten voor beter leren

Actie is reactie. Mijn vroegere leraar natuurkunde botste tijdens de les ooit in volle vaart tegen een deur om deze wet van Newton te demonstreren. Door het onverwachte karakter van zijn botsing, samen met de knal en de beweging staat zijn les in mijn geheugen gegrift.

We leren niet alleen met ons hoofd, maar ook met onze ogen, oren en ons lichaam. Dertig jaar na deze natuurkundeles waren de trainingen en workshops op de CREA conference van afgelopen week hiervan opnieuw de perfecte illustratie.

Allereerst omdat creativiteitsprofessional Erik op ten Berg een aansprekende ‘expo’ gaf over accelerated learning, waarbij hij deze principes meteen in de praktijk bracht. Erik vertelde dat hij te weinig tijd had gehad om deze sessie voor te bereiden, omdat hij pas kort van te voren had ontdekt dat zijn workshop in het programma was opgenomen. Met deze vertelling bracht hij de principes van Accelerated learning meteen in de praktijk: hij liet ons leren door het zelf te doen. Als deelnemers kregen we de opdracht om eigen voorbeelden te zinnen om leerdoelen over het voetlicht te brengen: uitbeeldend, vertellend, met geluiden of plaatjes.

Zo ging het bij vrijwel alle sessies van CREA: alle werkvormen met bewegen, kijken, uitbeelden, reflecteren en luisteren wisselden elkaar voortdurend af. We deden het ene na het andere spel, werden tot actie uitgedaagd met alweer een nieuwe energizer en tekenden dat het een lieve lust was. Dik drie dagen lang heb ik geïnterviewd, geherformuleerd, gezongen, een papieren toren gebouwd, gevisualiseerd, geplakt, gejoeld, ritmische geluiden gemaakt en nog veel meer. Het aantal ludieke manieren om een groep met een bewegingsspel in kleinere groepjes te verdelen, kan ik inmiddels niet meer tellen.

Het heeft gewerkt, want ik kan me veel elementen van CREA uitstekend voor de geest halen. De gebeurtenissen zijn nog vers, dus dat scheelt. Tegelijkertijd heb ik zo’n overweldigende hoeveelheid nieuwe indrukken opgedaan op de conferentie, dat het toch wonderlijk blijft dat ik me nog zoveel herinner van de grote hoeveelheid kennis, tips en vaardigheden.

Learning is creation, not consumption was een van de andere principes voor Accelerated Learning. CREA bood ons daarbij de volgende ideeën om het geleerde beter te laten beklijven:

• Eigen plek. Laat de ruimte een vertrouwde plek worden voor jou en de andere deelnemers. Hang de creaties van de oefeningen aan de muren of versier zelf de ruimte. Ons lokaal was na drie dagen een grote galerij van papieren met post-its, vision boards, tekeningen, slingers en ballonnen.
  
• Logboek. Draag voortdurend een notitieboek bij je waarin je verslag doet van je eigen leerproces. Gebruik verschillende kleuren stiften of pennen en maak versieringen in je boek. Een aantrekkelijk logboek blader je met plezier terug.
• Beeldmateriaal. Maak foto’s van flipboards, collages, demonstraties en oefeningen. Verzamel ook ander beeldmateriaal, zoals tekeningen. Voeg deze beelden bij je schriftelijke aantekeningen.
• Geheugensteun. Maak na afloop een eenvoudige tekening op je vingertoppen, die je herinnert aan de hoofdpunten van de sessie. Of verzin een ezelsbrug en noteer op iedere vingertop een letter als reminder.
• Uitbeelden. Voer met andere deelnemers in het avondprogramma een theaterstukje op, waarin je de belangrijkste leerpunten nog eens in een humoristische vorm voor het voetlicht brengt.
• Slogan. Een rijmpje of een samenvattende slogan zorgt ervoor dat de stof beter blijft hangen. Onze slogan: trust the process.
  
• Verbindingen. Maak contact met de andere deelnemers via LinkedIn en creëer een eigen groep om ervaringen te blijven uitwisselen en op een laagdrempelige manier vragen te stellen.
• En nu? Beantwoord na afloop van een training of workshop voor jezelf deze drie vragen: wat gebeurde er? Wat betekende dit? Wat nu? (What? – So What? – Now, what?)

“Creativity is inventing, experimenting, growing, taking risks, breaking rules, making mistakes, and having fun.”

- Mary Lou Cook

Meer over mijn ervaringen op CREA 2011:

• De pratende bloemen van Pascal

Verder lezen over het gebruik van zintuigen bij het vormgeven en laten beklijven van ideeën:

• Checklist voor de zintuiglijke aanpak
• Voeg een geluid toe aan je idee

Checklist voor de zintuiglijke aanpak

De Romeinse baden in de Engelse stad Bath.
Toch even voelen hoe warm het water is.

Je hebt een goed idee voor een nieuwe werkwijze of voor een andere manier van samenwerken. Maar hoe breng je het aan de man? Kijk af bij ontwikkelaars van producten: prikkel àlle zintuigen.

Opgravingen en musea met restanten uit de klassieke Oudheid zijn doorgaans behoorlijk saai. Losse brokstukken en allerlei gebruiksvoorwerpen met keurige bordjes erbij, daarmee heb je het meestal gehad. De Romeinse baden in de Engelse stad Bath zijn daarentegen ronduit zinnenprikkelend. Op de oude wanden worden beelden van Romeinse badgangers geprojecteerd, nagespeeld door acteurs. Uit luidsprekers klinken klaterende geluiden alsof er ook nu gebadderd wordt. Het borrelende water ruikt zwavelig. Na de tocht langs de baden en archeologische vondsten mag je als bezoeker een glaasje vers bronwater proeven.

Er is slechts één misser in Bath. Vanwege ‘hygiënische redenen’ mogen bezoekers niet voelen hoe warm het bronwater is. Maar bezoekers willen natuurlijk toch zelf de warmte van 46 graden ondergaan, dus ze steken massaal hun hand stiekem in het bad. Zo sterk is de drang om te voelen.

Mensen die een idee voor het voetlicht willen brengen of een belevenis (zoals een museum) denken vaak wel na over de functionele uitvoering, maar veel minder over de manier waarop toehoorders of bezoekers echt geraakt worden. Ideeënmakers kunnen veel leren van productontwikkelaars, die een nieuw product compleet met een eigen look and feel in de markt zetten.

Daarbij is met name de geur en de wijze waarop iets voelt belangrijk. Reuk en tastzin bepalen namelijk in hoge mate hoe we iets beoordelen, hoe we ons voelen en of iets beklijft in ons geheugen. Zo wordt een product dat aangenaam is om te voelen, aanzienlijk sneller gekocht.

Een mooie uitvoering van een idee dat àlle zintuigen prikkelt is de warme tomatensoep van de SP. Deze soep wordt uitgedeeld op verkiezingsbijeenkomsten, maar ook op winderige marktpleinen (‘want de SP laat ook buiten campagnetijd van zich horen’). Daarvoor heeft de SP een speciale SoePexpress ontworpen: een mobiele wagen waar partijmedewerkers mokken tomatensoep scheppen. De soep borduurt voort op de rode tomaat als het partijsymbool. Verder doet de soep een direct beroep op de smaak- en reukpapillen met als onderliggende boodschap: deze partij draagt gewone mensen op kille straathoeken een warm hart toe.

Wil je binnenkort een idee presenteren of een verandering van werken aankondigen? Maak dan de zintuiglijke ervaring een vast onderdeel van de vormgeving of uitvoering van je plan. Een idee dient op alle zintuigen in te werken om ‘binnen te komen’ bij mensen. Dus denk niet alleen aan wat je toehoorders straks horen en zien bij de toelichting of powerpointpresentatie, maar vooral ook wat ze kunnen ruiken, proeven en aanraken.

Zintuigenchecklist

• Zien: Wat kun je zien aan jouw idee dat het uniek en onderscheidend maakt? Geef je idee een logo, een eigen typografie, een filmpje of een eigen verpakking. Of kies een eigen kleur. De Belastingdienst is direct herkenbaar aan de blauwe envelop.
• Voelen: Wat kun je voelen aan jouw idee? De iPhone onderscheidt zich met zijn gladde vormgeving.
• Horen: Hoe kun je jouw idee horen? Geef je idee een eigen geluid mee, zoals de zware 'broem' van een SUV en de solide klap van de dicht slaande portieren van een BMW. Of kies een aansprekende slogan of songtekst om je idee vorm te geven. Een projectgroep van het ministerie van OCW gebruikte de songtekst Heb je het hart van popgroep De Dijk om ambtenaren warm te maken voor een nieuwe aanpak voor klantgerichtheid.
• Taalgebruik: Welke naam krijgt jouw idee? Of welke woorden horen erbij? Nike associëren we met Just do it. Interpolis communiceert met de slogan Glashelder. Barack Obama doet het met Yes we can.
• Proeven: Wat kun je proeven aan jouw idee? Geef je idee een vertrouwde smaak, net zoals de SP met haar tomatensoep.
• Ruiken: Wat zijn de geuren die jouw idee onderscheidend maken? De geur van Zwitsal babyshampoo onderscheidt deze shampoo van alle andere producten in het schap. Hoe ruikt de omgeving waarin jouw idee wordt uitgevoerd? Kun je daar iets aan toevoegen?
• Verhalen: Welk verhaal brengt jouw idee tot leven en zorgt dat het beklijft? Wasa vertelt een verhaal over hard brood van rogge, dat bedoeld was om de winters in Noorwegen door te komen, maar dat ook geschikt blijkt te zijn voor moderne stadsmensen.

Verder lezen over ideeën en de prikkeling van zintuigen:

• Kleuren luisteren op Kandinsky's schilderijen
• Voeg een geluid toe aan je idee
• Soep koken van ideeënflarden
• Hoe je met de prikkeling van je zintuigen voor meer herinneringen zorgt

Boek over sfeer en stemming creëren
Hoe je bewust sfeer kunt scheppen en stemming kunt creëren, is het vakgebied van Susanne Piët, specialiste in beleving en emotiemanagement. Haar nieuwste boek Moodmanagement is een sterke aanrader voor ideeënmakers en alle andere mensen die zich bezig houden met het creëren van 'zin', sfeer, betrokkenheid, saamhorigheid, veiligheid en nog veel meer. De prikkeling van zintuigen speelt daarin een centrale rol.
Susanne Piët, Moodmanagement. Stemming maken, sturen en beheersen, Pearson Education Uitgeverij, 2009

Voeg een geluid toe aan je idee (en waarom de Senseo geen ordinaire pruttel laat horen)

Heb je een leuk idee, dat je voor een grotere groep wilt presenteren? Denk niet alleen na over de 'look and feel' van je idee, maar ook over het bijbehorende geluid.

Ringtones, het opstartgeluid van je computer en de 'blieb' van je magnetron: allemaal voorbeelden, waarbij de fabrikant grondig nagedacht heeft over het geluid, dat het beste past bij het product. Een SUV krijgt welbewust een zware 'broem', terwijl de portieren van een BMW bij het dichtslaan een solide klap moeten geven.

Speciale geluidontwerpers zorgen voor de juiste sound. Zo mocht de Senseo geen goedkoop gepruttel laten horen, maar moest een geluid van kwaliteitskoffie produceren (wat dat ook moge zijn). Het juiste geluid heeft dan ook een verstrekkende invloed, dat zeer serieus genomen wordt door fabrikanten. Zo is het crunchy geluid van Kellogs cornflakes gecreëerd in geluidslaboratoria en net als het logo en het recept gepatenteerd.

Geluiden zetten zich vast in het geheugen en zijn gemakkelijk oproepbaar. Ze kunnen zelfs voor een nieuw product van doorslaggevend belang zijn om door te breken. Tot nu toe vonden veel lezers het niet interessant om een boek van het scherm van een e-reader te lezen, hoewel dit apparaatje onvoorstelbaar veel voordelen biedt. Misschien gaan ze daar wel massaal toe over als het apparaat het knisperende geluidje van een omslaande bladzijde laat horen.

Wat fabrikanten van apparaten al lang en breed toepassen, kun jij ook. Want ook voor ideeën voor nieuw beleid, meer klantvriendelijkheid, een nieuwe winkel of wat dan ook kan een bijpassend geluid een waardevolle toevoeging geven. Denk daarom na over de rol van geluid bij de presentatie van je idee.

• Kun je je idee om iets in jouw organisatie te veranderen verbinden aan een liedje?
  
• Is het mogelijk om een negatieve ervaring van je klant of patiënt (bijvoorbeeld het spannende moment vlak voor een operatie) te verzachten met een aangenaam geluid?
• Heb je last van storende geluiden? Hoe kun je deze stoorzenders toch verbinden met jouw idee?
  

Enkele voorbeelden van de toevoeging van geluiden:

• Geroezemoes en gadgetbliebjes in de Delftse bibliotheek
• Kuch lekker mee tijdens een klassiek concert

Haagse stilte

Een klein autovrij dorpje in Zwitserland met uitzicht op groene bergen en sneeuwtoppen was afgelopen zomer één van onze vakantieadressen. Idyllischer en rustgevender kan het bijna niet, zou je denken.

In deze vredige omgeving werden we iedere ochtend al vroeg gewekt door de onverbiddellijke klokken van het dorpskerkje. Daarna hoorden we het eindeloze geklingel van de bellen, die de geiten om hun nek droegen in de nabijgelegen weide. De kinderen, die aan de andere kant van het huisje sliepen, schrokken op hun beurt iedere ochtend wakker van de buurvrouw, die haar verzameling poezen bij elkaar riep voor het ochtendmaal.

Het zou overdreven zijn om deze geluiden tot lawaai te bestempelen, maar we ontdekten wel dat we bepaald niet gewend zijn aan ochtendgeluiden. En dat terwijl we zelf midden in de stad wonen. Of zouden we zo gewend zijn aan de alledaagse geluiden om ons heen, dat we ze niet meer horen?

Nee, dat is toch niet het geval. Deze week bood de nazomer gelegenheid om buiten nog eens goed naar de geluiden om ons heen te luisteren. Hier en daar hoor je een vogeltje. Soms is er een klusser bezig. In de verte zoemt de tram soms voorbij. Maar verder is het er stil.

Den Haag heeft heel veel soorten geluiden, blijkt uit de geluidskaart Hoe hoort Den Haag (hier te beluisteren). Onze ochtendstilte is daarbij nog niet geregistreerd.