Zeven onmogelijke vragen aan Alieke van der Wijk

Alieke van der Wijk beantwoordt zeven onmogelijke vragen over improvisatietheater en creativiteit. "Het is het leukste vak van de wereld!"

Zeven onmogelijke vragen (2)
Vraag een creatieve persoon nooit waar zijn ideeën precies vandaan komen, want daar is 'onmogelijk antwoord op te geven'. Toch ga ik die uitdaging aan. In deze serie beantwoorden kunstenaars, ontwerpers, ideeënmakers en andere 'creatieven' zeven vragen over hun creativiteit en inspiratiebronnen. In deze tweede aflevering is het woord aan Alieke van der Wijk.

Alieke van der Wijk is mede-oprichter van Troje. Met Troje brengt ze de kracht van het improviseren op toneel naar het echte leven. Dit doet ze op veel verschillende manieren, zowel in de profit als in de non-profit sector. Soms met een eenmalige interventie en soms door langere tijd aan een organisatie verbonden te zijn. De programma’s variëren van workshops, tot training en organisatieontwikkeling.

Wat betekent creativiteit voor jou?

"Creativiteit betekent voor mij in het hier en nu, dat wat er is, zonder oordeel met elkaar in verbinding brengen. Vaak betekent dat: look inside the box. Creativiteit zit voor mij dan ook vaak tussen mensen en dingen en niet zo zeer in mijn eigen hoofd."

Hoe doe je inspiratie op?

"Inspiratie kan overal vandaan komen, altijd. Er is al zo veel; je hoeft het alleen maar op te merken."

Heb je routines of rituelen om ideeën op te doen of om je werken uit te voeren?

"Ja en nee. Ik heb in de loop der jaren geleerd mezelf snel in flow te kunnen brengen. De basisregels improviseren op toneel zorgen voor goede skills."

Wat is je favoriete werk dat je ooit gemaakt hebt?

"Voor zo ver je van werk kan spreken bij geïmproviseerde voorstellingen: mijn favoriete voorstellingen/scenes zijn die scenes geweest waarin je met elkaar ter plekke het verhaal als het ware oppakt, waardoor alles en iedereen een niveau hoger wordt getild. Gedachtes achteraf als: waar kwam dat vandaan, ik wist helemaal niet dat ik dat kon. En: hé, hoe wisten we met elkaar wat we moesten doen, die horen hier bij. Het lijkt alsof er dan N+1 ontstaan is."

Wil je iets met je creatieve werk tot uitdrukking brengen?

"Ik geloof oprecht dat de wereld om ons heen er een beetje mooier uit zal zien als iedereen ‘beter’ in staat was de improvisatieregels te hanteren:
• Zeg Ja, en… in plaats van Ja, maar…
• Blijf in het hier en nu
• Zoek het gevaar op
• Bezorg de ander een goede tijd
• Durf te falen
• Gebruik de kracht van de lach."

Welke creatieve droom wil je nog eens tot uitvoering brengen?

"Heb de neiging te denken dat ik creatieve dromen wel waar kan maken in programma’s die we voor opdrachtgevers designen."

Wat is het beste advies dat je ooit gekregen hebt over creativiteit?

"Oordeel niet!"

Meer informatie over de activiteiten van Alieke van der Wijk:
Website: www.troje.nl
Blog: Troje improviseert
LinkedIn: Alieke@troje.nl
Twitter: @Aliekevantroje
Telefoon: 0651097101


Lees ook de boekbespreking Improviseren kun je leren over het boek Boek: Werk in uitvoering. Over de kracht van improviseren op de werkvloer door Alieke van der Wijk en Henk van der Steen.

Eerdere afleveringen in deze serie:

• Jan Willem van Swigchem

Creëer je vanuit je techniek of vanuit je hart?

Ben je bezig om iets te bereiken of laat je je muziek stromen? Doe je je best of geef je het beste van jezelf? Zing je vanuit je techniek of zing je vanuit je hart?

Deze vragen stelt Jan Kortie aan de orde in zijn boek Jouw ziel wil zingen – over de vreugde van stembevrijding. Het zijn vragen die mij behoorlijk raken. Want wat voor zingen geldt, gaat natuurlijk ook op bij allerlei andere vormen van creëren: schrijven, muziek maken, schilderen, ontwerpen of concepten bedenken. Zijn we bij het creëren bezig met techniek en het bereiken van perfectie, of durven we ons te geven zoals we zijn?

Dit zanguitstapje is leerzaam om dat vraagstuk nader onder de loep te nemen. Want ik denk dat geen enkele creatieve uiting zo dicht bij jezelf komt als zingen. Iedereen kan het, maar velen durven het niet. Ik ken het maar al te goed bij mezelf: de angst voor de valse noot overheerst.

Jan Kortie beschrijft in zijn boek twee manieren om tegen zingen aan te kijken. De ene manier is om zo perfect mogelijk te leren zingen, de andere manier is om jezelf je bevrijden uit het keurslijf van ‘hoe het hoort’ en je stem gewoon te laten klinken. Kortie is – je voelt het al aankomen - een overtuigd aanhanger van de laatste manier en noemt zich daarom ‘stembevrijder’.

Muziek die jezelf en een ander raakt, ontstaat niet als de musicus zijn best doet om alles goed te doen, maar als de musicus zichzelf geeft, is de overtuiging van Kortie. Dat betekent dat je als zanger of musicus moet durven leven met onzekerheid, want je weet nooit hoe het uitpakt. De muziek ontstaat in het moment. "Als je succes wilt vasthouden, ga je dingen doen voor andere mensen", zei de Nederlandse popmusicus Kyteman ooit. "Dan wil je dat je muziek nog meer mensen raakt. Maar dat is geen creativiteit, eerder een killer voor je ontwikkeling."

Een zanger die al improviserend vanuit zichzelf zingt, creëert zijn eigen vrijheid, want dan hoeft er geen norm gehaald te worden. Het doel van muziek is immers niet ‘goed of fout’, maar inspiratie en vervulling. Daarvoor moet je risico’s durven nemen en verwachtingen loslaten. “Iedere verplichte heiligheid, verplichte harmonie of schoonheid gaat altijd gepaard met een en al doorgetimmerde verwachting”, schrijft Kortie in zijn boek. "Muziek moet gaan over het nu en over verwondering. Oprechte nieuwsgierigheid helpt daarbij enorm, want daarmee omzeil je wellicht de klip die oordeel heet.”

Natuurlijk kun je daarbij verschrikkelijk valse tonen produceren of andere fouten maken. Maar juist als iemand iets van zichzelf laat horen, wordt zingen spannend. “Ineens kan de ziel doorbreken en dan ben je de controle kwijt, je bent naakt en kwetsbaar”, schrijft Jan Kortie. “Dat is eng. En het is fantastisch. Het ontroert de luisteraar en bezorgt hem kippenvel.”

Op een workshop die Jan Kortie onlangs gaf in Den Haag op uitnodiging van de Haagse Stembevrijders, heb ik zelf kunnen zien en vooral horen hoe dat in zijn werk ging. Een schuchtere man bood zich aan om als vrijwilliger een aantal willekeurige klanken te zingen. Eerst zing-zeggend, daarna ging hij voluit. Hij gaf zich helemaal over, nog eens extra aangespoord door de opzwepende pianobegeleiding van Jan Kortie. Wat een geluid kwam er uit die man, die zich in alle kwetsbaarheid durfde te laten horen ten overstaan van veertig onbekenden. Ik kreeg er de tranen van in mijn ogen en ik was niet de enige.

Durf dus te zingen*, wat voor klank er ook uit je strot komt. Zing alsof niemand je kan horen. Doe het desnoods alleen in de badkamer, maar zing.

*Vul voor zingen een ander woord in, dat jou beter past: schrijven, ontwerpen, fotograferen, dansen, musiceren, schilderen, creëren, bouwen, etc.

Boekgegevens:
Jan Kortie, Jouw ziel wil zingen. Over de vreugde van stembevrijding, uitgeverij Ten Kate, Kampen, 2010
Interview/reportage over het werk van Jan Kortie: 'De Ziel wil zingen, dat heb ik altijd al geweten.' - Trouw, 2009

Improviseren kun je leren

Veranderingen vergen improvisatievermogen. Ontwikkeling van dat vermogen gaat gelijk op met durven loslaten en wisselen van perspectief. Het boek Werk in uitvoering van Alieke van der Wijk en Henk van der Steen is daarbij een inspirerende handleiding.

Eén ding weet je zeker in het leven: een dag loopt altijd anders dan gepland. Ook al heb je nog zo veel werk besteed aan het managen van je agenda en je optimaal voorbereid op alle gebeurtenissen.

Maar ook het werk zelf verandert snel. In veel organisaties begint de volgende reorganisatie als de andere nauwelijks is afgerond. Consumenten zijn kritisch en steeds minder voorspelbaar. Veranderingen zijn daarmee een constante geworden in ons leven.

Wie zich keer op keer stort op een nieuwe methode of handleiding loopt voortdurend achter de feiten aan. Het is verstandiger om te leren veranderen en om te gaan met veranderingen. Om je eigen veranderbekwaamheid op te krikken, moet je zelf het roer in handen nemen, betogen de schrijvers van het boek Werk in Uitvoering. Dat betekent niet steeds een nieuw script leren, maar zélf het script schrijven.

Daarmee zijn we beland bij het improvisatietheater, waar beide auteurs hun wortels hebben. Zij trekken vele mooie parallellen tussen improviseren op het theaterpodium en improviseren op de werkvloer. Gelukkig kun je leren om te improviseren: een kwestie van veel oefenen. Dat doen stand-up-acteurs ook, zodat hun 'gereedschapskist' gevuld is. Het boek biedt daarvoor allerlei aansprekende opdrachten en oefeningen aan.

Zeg 'ja, en....' in plaats van 'ja, maar.....'

De spelregels van het improvisatietheater zijn in hoge mate ook de regels van creativiteitsontwikkeling. De regel ‘Zeg ja, en…’ in plaats van ‘ja, maar…’ zorgt ervoor dat het verhaal op het podium gaande gehouden wordt.

Bij het ontwikkelen van ideeën levert deze spelregel op dat eerst alle mogelijkheden breeduit op tafel komen. Pas in een volgende fase wordt nagedacht over de haalbaarheid daarvan. Mensen die ja zeggen, worden beloond met avontuur. Je doet nieuwe ideeën op, je vindt nieuwe mogelijkheden en je boekt uiteindelijk vooruitgang.

Zoek het gevaar op

Een andere gemeenschappelijke spelregel is de aansporing om het gevaar op te zoeken. Zonder doorbreken van de routine is er geen (theater-)verhaal en ook geen vernieuwing. Als je het gevaar opzoekt, moet je risico’s nemen. Voor veel dingen in deze snel veranderende maatschappij bestaat nog geen script. De regels van het spel moeten gaandeweg worden uitgevonden. Improviseren dus. Wat is in deze onzekere situatie een passende houding of effectief gedrag? Daar kom je alleen maar achter door het te doen. Fouten maken hoort erbij, als je er maar van leert en het een volgende keer anders aanpakt.

Dan is er nog een derde overeenkomst. Zowel bij improvisatie als bij creativiteit draait het om het leggen van nieuwe verbindingen. Creatieve oplossingen zijn in vrijwel alle gevallen nieuwe verbindingen van bestaande zaken. Improviserende acteurs leggen verbindingen tussen iets van hun medespeler of van het publiek. Daar voegen ze zelf iets nieuws aan toe.

Blijf in het hier en nu

Het mooie van improvisatietheater is dat dit allemaal in het hier en nu gebeurt. Ook dat is een interessante les voor mensen of organisaties, die hardnekkig op zoek zijn naar nieuwe ideeën. “De improvisator zoekt niet te hard naar verbindingen, hij víndt ze”, schrijven de auteurs.. “Het gaat om veel dingen uitproberen die achteraf niet blijken te werken, maar die nodig zijn om uiteindelijk uit te komen bij het ene schitterende pareltje dat dé oplossing is.”

Kortom, het draait om loslaten, lef tonen en risico's nemen. Het boek bevat voor professionals een aantal handige tips en eyeopeners. Wie durft te vertrouwen op zijn eigen kracht en improvisatievermogen om met nieuwe onbekende dingen om te gaan, omarmt onzekerheid in plaats van die uit te bannen. Dat is een vaardigheid, die we meer dan ooit hard nodig hebben.

Boek: Werk in uitvoering. Over de kracht van improviseren op de werkvloer door Alieke van der Wijk en Henk van der Steen. Uitgeverij Van Duuren Management, 2009. Het boek is onder andere verkrijgbaar bij Managementboek.

Verder lezen:

• Acht manieren om creatieve personen voor je te laten vliegen
• Fouten maken? Ja graag!