Hoe je ontsnapt aan zwart-wit-denken

'Wie niet voor mij is, is tegen mij.' Een typische vorm van zwart-wit-denken, die ervan uit gaat dat er maar twee opties zijn. Terwijl er nog zoveel meer mogelijkheden zijn.

Als je in een groepsdiscussie verzeild raakt, word je geacht je bij de voor- of tegenstanders te scharen. Ik vind dat ontzettend lastig. De argumenten van de ene partij vind ik meestal goed te begrijpen, terwijl ik me ook goed kan inleven in de argumenten van de andere partij.

Bij onze manier van denken gaan we er vaak van uit dat er maar twee mogelijkheden bestaan: goed of fout, een oplossing of juist niet, mooi of lelijk, waar of onwaar, schuldig of onschuldig. Dit denken in tegenstellingen hebben we voor een groot deel te danken aan Aristoteles. Deze Griekse filosoof dacht de waarheid te kunnen aantonen door een onwaarheid van iets aan te tonen. Hij deelde daarvoor alles nauwgezet in categorieën op basis van overeenkomsten en verschillen.

Er is ook een andere manier van denken, namelijk het denken in mogelijkheden of alternatieven. Niet of het ene of het andere, maar allebei. Of heel wat anders. Iemand die geen werk heeft, zien we als een beklagenswaardige persoon. Je moet werk hebben - anders is er iets mis met je.

In de Verenigde Staten is een nieuwe beweging ontstaan, die juist funemployment omarmt. De term is een samenvoeging van de woorden ‘fun’ en ‘unemployment’ en staat voor de overtuiging dat je beter werkloos kunt blijven om meer te profiteren van het leven. Aanhangers verspreiden slagzinnen als ‘gelukkige werkloze’, ‘geen job, geen probleem’ en ‘ik kijk een hele dag televisie.' (Met dank aan Rob Visser en Roy Grünewald voor het delen van dit voorbeeld, dat door Berthold Günster 'omdenken' genoemd wordt).

Creativiteitsgoeroe Edward de Bono heeft deze andere manier van kijken een grote impuls gegeven in zijn boeken. Een van de allerbelangrijkste regels van creativiteit is proberen de gegevens op verschillende manieren te bekijken, zegt hij. Ondersteboven, omgekeerd, door de ogen van iemand anders, in een andere volgorde.

Denk dus in mogelijkheden in plaats van welles-nietes-stramienen. In kleuren met talrijke schakeringen, in plaats van alleen maar zwart-wit.

Om deze andere manier van denken je eigen te maken, kun je het volgende doen:

• Denk in veelheid en variatie

  Het is niet of-of, maar én-én. Er zijn altijd meerdere manieren om tot een oplossing te komen of een vraagstuk te benaderen. Vaak veel meer dan je denkt. Wat zijn alle voordelen? Wat zijn alle nadelen? Hoe kun je het veranderen? Wat vinden anderen ervan? Wat zou je over tien jaar van je vraagstuk vinden?

• Verken altijd meerdere mogelijkheden

  Onderzoek eerst de mogelijkheden voordat je ergens een standpunt over inneemt of een keuze maakt. Ga dus niet rechtstreeks op je doel af. Een uitspraak van Loesje luidt: “Natuurlijk ken ik de weg. Maar als je recht op je doel afgaat, kom je nergens.”
  

• Bedenk voor je dagelijkse ontbijt zes onmogelijke dingen

  Denken in mogelijkheden is een kwestie van oefenen. Om daar leniger in te worden, kun je ook als oefening de omgekeerde weg te bewandelen: onzindingen bedenken. In het boek Alice in Wonderland ontmoet Alice voortdurend wezens die niet bestaan en onzin uitkramen. Als Alice zegt dat ze niet kan geloven in dingen die niet bestaan, zegt de Koningin (in het vervolgboek Through the Looking Glass) dat ze simpelweg te weinig geoefend heeft. "When I was younger, I always did it for half an hour a day. Why, sometimes I've believed as many as six impossible things before breakfast." Dus bedenk net als de Koningin iedere ochtend zes onmogelijke dingen.

Verder lezen:

• Onze denklat moet een stuk hoger: de opvattingen van Edward de Bono.
  

Mis mijn volgende artikel over ideeën niet

Sigrid van Iersel is als schrijver en journalist gespecialiseerd in creatief denken en storytelling. Zij helpt bij het verzinnen van meer en betere ideeën en laat in verhalen voelen waarom ze belangrijk zijn. Gemakkelijk op de hoogte blijven van deze artikelen? Vul dan hier je e-mailadres in en ontvang automatisch een mail bij de publicatie van ieder nieuw artikel.

Leer lenig denken

Ideeën nodig om je creatieve denkvermogen op te rekken? In het boek Lenig denken, technieken voor creatieve denkkracht lees je een groot aantal ideeën en oefeningen, die je op je werk en in je privéleven van pas komen. Bestel het boek nu bij Managementboek